30 yılı aşkın süredir Türkiye işçi sınıfı ve sendikacılık hareketi ile ilgilenen kişiler olarak, bu alanda çalışanların kaynak bulma ve hatta kaynaklardan haberdar olma konusunda yaşadıkları sorunu yakından biliyoruz. Bu konuda birinci el kaynak derleme çalışmalarımız sürdükçe ve yapılan araştırmaları okudukça, bu alanda araştırma yapanların birçok kaynağın varlığından bile haberdar olmadığını gördük. Özellikle Türkiye işçi sınıfı ve sendikacılık hareketi tarihine ilişkin yayınlanmış çalışmalar, erişilebilir birinci el kaynakların ancak küçük bir bölümünden yararlanılarak yapılmaktadır. Türkiye Çalışma Yaşamı Kaynakçası, bu alanda çalışanları mevcut kaynaklar konusunda bilgilendirmeyi amaçlamaktadır.

Kaynakça'nın önemli kaynaklarından biri, sendikalarda 30 yılı aşkın çalışmamız sırasında yıllar içinde topladığımız yayınlardır. Bu vesileyle, Türkiye'nin dört bir tarafında bize arşivlerini açan, yayınların asıllarını veya fotokopilerini almamıza izin veren sendikacı ve uzman dostlarımıza teşekkür ediyoruz. Kitaplıklarda bulunmayan birçok yayına, bu dostlarımızın arşiv konusunda gösterdikleri duyarlılık sayesinde ulaşabildik.

Bu Kaynakça bu konuda yapılmış en ayrıntılı ve kapsamlı çalışmadır. Bu kaynakça, buna karşın, eksiklikler içermektedir. Hataların ise oldukça az olduğu kanısındayız.

Eksikliklerin önemli alanlarından biri, sendikaların çalışma raporlarıdır. Çalışma yaşamı konusunda çalışan araştırmacıların, günümüze kadar çok fazla kullanılmayan ana kaynaklarından biri, sendikaların çalışma raporlarıdır. Ancak bu raporların önemli bir bölümü, matbaada basılmamıştır, bir biçimde (geçmişte daktilo, ispirtolu ve ardından mürekkepli teksir makinesiyle, günümüzde fotokopi makinesiyle) çoğaltılmıştır. Özellikle 1950'li ve 1960'lı yıllarda birçok sendikanın şubesinin ve hatta sendika genel merkezinin genel kurullarına sunulan çalışma raporları bu niteliktedir. Bu raporları bugün kitaplıklarda bulabilmek hemen hemen olanaksızdır. Bu nitelikteki yayınların Milli Kütüphane'ye gönderilme zorunluluğu da yoktur. Eğer belirli sendikaların veya bölgelerin işçi sınıfı ve sendikacılık hareketinin tarihleri yazılacaksa, bu kaynaklar son derece önemlidir. Fotokopi teknolojisindeki gelişmelerle birlikte, basımevi dışında basılan genel kurul raporları ve diğer sendika yayınları daha da artmış, bunlara ulaşabilme sorunları artarak devam etmiştir. Bu eksikliği bile bile, araştırmalardaki ana kaynaklardan biri olan çalışma raporlarından ulaşabildiklerimizi veya hakkında kesin bilgi edinebildiklerimizi kaynakçaya aldık.

1983 yılına kadar sendikalarda genellikle bir "yönetim kurulu", bir de "icra kurulu" bulunurdu. Yönetim kurulu belirli aralıklarla toplandığında, icra kuruluna bir rapor sunardı. 1983 yılından beri de sendikalarda genellikle bir "başkanlar kurulu" ile "yönetim kurulu" vardır. Günümüzün "yönetim kurulu," geçmişin "icra kurulu"dur. Günümüzde de, yönetim kurulunun başkanlar kuruluna sunduğu raporlar vardır. Genellikle çoğaltma olan bu raporları da kaynakçaya aldık.

Sendikaların genel kurullarına sunulan çalışma raporlarının eki olan mali raporlar genellikle ayrı basılır ve çok sınırlı olarak dağıtılır. Bunlardan ulaşabildiklerimizi de kaynakçaya ekledik.

Sendikaların tüzükleri, yönetmelikleri ve diğer bazı yayınları için de benzer sorunlar söz konusudur. Bir dönem teksir makineleri ve günümüzde fotokopi makineleri ile yapılan baskılardan da ulaşabildiklerimize kaynakçada yer verdik.

1975 yılından günümüze Türkiye'de sendika ve konfederasyonların çalışmaları ve gelişimiyle ilgili en derli toplu kaynak, TÜBA İş, İşçi ve Çalışma Bülteni'dir. Yalnızca abonelere gönderilen bu yayının 1982-1995 döneminde "Türkiye'de İşkolları" başlığıyla bir dizi yayınlandı. Bu diziyi dönem dönem bazan birimiz, bazan ikimiz birlikte hazırladık. TÜBA'nın bu yayınının "Türkiye'de İşkolları" bölümünde önemli tüm sendikaların tarihi yer almaktadır. Ancak, bir süreli yayın olduğu için TÜBA İş, İşçi ve Çalışma Bülteni bu Kaynakça'da gösterilmemiştir.

May Yayınları tarafından 12 Eylül 1980 öncesinde yayınlanan Sosyalist Kültür Ansiklopedisi'nin 6. 7. ve 8. Ciltleri ve İletişim Yayınları tarafından 1980'li yıllarda yayınlanan Cumhuriyet Dönemi Türkiye Ansiklopedisi ve Tanzimattan Cumhuriyete Türkiye Ansiklopedisi ile 1990 yılında yayınlanan Sosyalizm ve Toplumsal Mücadeleler Ansiklopedisi'nin Türkiye'ye ilişkin bölümlerinde işçi sınıfı ve sendikacılık hareketi tarihine ilişkin önemli yazılar vardır. Tarih Vakfı tarafından yayımlanan üç ciltlik Türkiye Sendikacılık Ansiklopedisi de, kaçınılmaz bazı hatalarına karşın, bu konuda temel bir başvuru kaynağıdır.

Sendikaların, çalışma yaşamıyla ilgili olmasa da, her türlü yayınını kaynakçaya koyduk. İlerde sendikaların yayın faaliyeti konusunda araştırma yapacaklar açısından bunun önemli olduğunu düşünüyoruz. Sendikaların yasa ve yönetmelik yayınlarını da bu anlayışla kaynakçaya ekledik.

Çalışma yaşamına ilişkin önemli bir kaynak da genel kurul tutanaklarıdır. TÜRK-İŞ bazı genel kurullarının tutanaklarını yayınlamıştır. Birkaç sendika da bazı genel kurulları için aynı yola başvurmuştur. Ancak genel kurul tutanakları genellikle daktilo, teksir makinesi veya fotokopi makinesi aracılığıyla çoğaltılarak saklanmaktadır. Bunların bir bölümü de kaynakçada gösterildi.

Çalışma yaşamına ilişkin çalışmalarda genellikle gözardı edilen diğer bir konu, işçi ve memur statülerindeki ücretlilerin oluşturdukları dernekler, tüketim kooperatifleri, konut kooperatifleri, tüketici dernekleri, işçi ve sendika şirketleri ve vakıflardır. Tüm-Der, TÜTED, TÖB-DER genellikle isimleri bilinen örgütlenmelerdir. Ancak Akıncı İşçiler Derneği, Ülkücü İşçiler Derneği, Ülküm İşçiler Derneği, THY A.O.Personeli Sosyal Yardım Vakfı, Veteriner Sağlık Teknisyenleri Derneği, Yapı İşçileri ve Teknik Elemanları Yardımlaşma Derneği, Harb İşçileri Kültür ve Dayanışma Derneği, Türk Hemşireler Derneği, Müzik-Der, Teknik Ressamlar Derneği, Balgat Amerikan İşyeri ve Bağlı Bölümlerde Çalışan İşçiler Sosyal Dayanışma Derneği, Devlet Tiyatroları, Opera ve Balesi Çalışanları Vakfı, İETT Şoförler Derneği ve benzeri örgütlenmeler incelenmeden, Türkiye'deki çalışma yaşamının bir bütün olarak değerlendirildiğini söylemek olanaklı değildir. Bu konularda ilerde araştırma yapacaklara yardımcı olacağı inancıyla, bu nitelikteki örgütlenmelerin elde edebildiğimiz veya varlığından haberdar olabildiğimiz yayınlarını da kaynakçaya koyduk.

Kaynakçanın eksikliklerinden biri 624 sayılı Devlet Personeli Sendikaları Yasası uyarınca 1965-1971 döneminde kurulan ve etkinlik gösteren 658 devlet personeli sendikasının yayınlarıdır. Bu sendikaların Devletteki belgeleri kayıptır.

Çalışma yaşamının önemli bir unsurunu da işveren örgütleri oluşturmaktadır. TİSK ve bir ölçüde de MESS'in dışındaki işveren örgütlerinin yayınları açısından kaynakçada eksiklikler vardır.

Siyasi partilerin yalnızca işçilere, memurlara ve çalışma yaşamına doğrudan ilişkin kaynakları alınmıştır. Adında "işçi" veya "emekçi" geçse bile (örneğin, Türkiye İşçi Partisi, Emek Partisi, v.b.), siyasal partilerin diğer yayınları kaynakçaya konmamıştır.

Uluslararası Çalışma Örgütü'nün yayınları Uluslararası Çalışma Bürosu tarafından yayınlanmaktadır. Bu iki yapının İngilizce
'deki kısaltmalarının ikisinin de ILO (International Labour Organization, International Labour Office) olması genellikle karışıklığa neden olmaktadır. Bu yayınlar Kaynakçamızda "Uluslararası Çalışma Bürosu" başlığı altında yer almıştır.

Diğer ülkelerin resmi kurumlarının veya sendikalarının Türkçe olarak yayımladıkları yayınlar da Kaynakçamıza konmuştur.

Yurtdışındaki işçilerimize ilişkin kaynaklar belirtilirken, doğrudan işçilerle bağlantılı olmadığı düşünülen yayınlar alınmamıştır.

Üniversitelerde çalışma yaşamı konusunda yapılan tezlerde de eksikliklerimiz olduğunu düşünüyoruz.

Çalışma yaşamıyla yakından bağlantılı mesleki ve teknik eğitime ilişkin kaynaklar ile işçi sağlığı ve iş güvenliği konusundaki yayınlar da kaynakçaya eklenmiştir.

İçinde çalışma yaşamına ilişkin bölüm bulunan ve ancak bu bölümün yayının tümüne damgasını vurmadığı çalışmalar kaynakçaya genellikle alınmamıştır. Ancak, nüfus sayımı ve gelir dağılımına ilişkin kaynaklar değerlendirilmiştir.

Çalışma yaşamının genellikle değerlendirilmemiş önemli kaynaklarından biri, işyeri yönetmelikleridir. Kaynakçada bunlar belirtilmiştir.

Çoğaltma veya matbaada basılı toplu iş sözleşmeleri kaynakçaya alınmamıştır.

Uluslararası Çalışma Örgütü ve Birleşmiş Milletler kitaplıkları taranmıştır. Diğer ülkelerdeki kitaplıklara yazı yazılarak konuyla ilgili yayınlar istenmiş, bunların bir bölümünden yanıt gelmiştir.

Bazı yayınların isimleri, konuyla ilgili olmayanlara ilgisiz gelebilir. Örneğin, Burhanettin Asutay'ı tanımayan bir kişi için, Türkiye de Bir Amerika Olabilir kitabının bir anlamı yoktur. Kitap, 1960 sonrasında Türkiye'den A.B.D.'ye giden ilk sendikacı delegasyonun gezi notlarıdır. Örneğin, Şaban Erik'in Zor Günler kitabı, YOL-İŞ Federasyonu'nun eski yöneticisinin çok önemli olan anılarıdır. Örneğin, Lütfü Ak'ın Şişe Cam'da 30 Yıl kitabı, Şişe Cam'daki sendikacılık hareketinin ortaya çıkış tarihidir. Örneğin, Y. Ertosun'un Zonguldak Kıvırcıkları kitabı, Zonguldak maden işçilerine ilişkindir. Zonguldak'ta maden işçisinin bir bölümü yöredendir ve bunların önemli bir bölümü "münavebeli" veya "gruplu" işçidir. Bu işçiler bir dönem köylerinde kalırlar, bir dönem madene inerler. Başka yörelerden gelen daimi işçiler, bir zamanlar, köyden ayağında şalvarla maden ocağına çalışmaya gelen şalvarlı işçileri kuyruklu koyunlara benzetmişler ve onlara "kıvırcık" demişler. Kitabın ismi buradan gelmektedir.

Kaynakçaya işçilere ilişkin öykü, roman ve tiyatro eserleri de eklenmiştir. Ancak bu konuda da eksikliklerimiz olduğunu düşünüyoruz.

Türkiye'de çalışma yaşamı konusunda günümüze kadar en kapsamlı çalışma olduğunu belirttiğimiz bu kaynakçanın eksikliklerinin farkındayız. Eksikliklerimizi ve hatalarımıza bildireceklere şimdiden teşekkür ediyoruz.

Canan Koç - Yıldırım Koç
Ekim 2004

[box type='info']PDF olarak indirmek için tıklayın.[/box]

[box type='note']Sunuş | A | B | C | Ç | D | E | F | G | H | I | İ | J | K | L | M | N | O | Ö | P | Q | R | S | Ş | T | U | Ü | V | W | Y | Z | Kaynakça[/box]